Vogels zijn net mensen. Ze hebben ook slaap nodig.
De lange zomeravonden lenen zich prima voor een kijkje in het geheimzinnige slaapgedrag van vogels. Massale slaapvluchten van spreeuwen of grutto’s zijn juist deze weken merkbaar. Dat zijn dan ook soorten waarvan redelijk wat bekend is over hun slaapgedrag. Maar neem nu een soort als een gierzwaluw. Over deze mysterieuze, bijna overal aanwezige zomervogel is bijzonder weinig bekend. Wij als vogelaars beginnen iets te snappen van hun broedbiologie, hoe ze hun jongen grootbrengen. Maar hun slaapgedrag is een groot raadsel.
Nu doen er de laatste tijd in vogelland verhalen de ronde dat men weet hoe gierzwaluwen slapen: ’s avonds in de schemer verzamelen alle gierzwaluwen zich boven het dorp of de stad waar ze broeden. Al gierend rondjesvliegend verzamelen ze zich. Steeds hoger en hoger cirkelen ze tot ze verdwijnen in de lucht. En dan wordt het stil. Als het stil is, weet je wat er gebeurd is: ze zijn met z’n allen vertrokken richting IJsselmeer. Daar verzamelen alle Noord- Nederlandse gierzwaluwen op grote hoogte boven het water. Ze vliegen dan gezamenlijk een rondje (nou ja, rondje: zo’n 250 km) op enkele kilometers boven het IJsselmeer. Daarna zakken ze weer naar beneden. Tegen de ochtend klimmen ze opnieuw massaal op tot grote hoogte, om vervolgens te verdwijnen. En dat is hun slaapje. Onderzoekers hebben dit ontdekt door gedetailleerde radarbeelden.[1] Eerlijk is eerlijk, ik vind het knap gevonden. De bioloog of ornitholoog die dit ontdekt heeft, krijgt van mij een pluim. Een piepklein tipje van de gierzwaluwsluier is opgelicht.
Maar er is nog meer te ontdekken in de wereld van de vogelslaap. Er is al een tijdje bekend dat spreeuwen in de zomer het uiterwaardje bij Nieuw Lekkerland, Gors Landhoeve, gebruiken als slaapplaats. Gaande de zomer komen steeds meer spreeuwen naar Nederland toe. Het zijn onder andere ouders met hun jongen die afkomstig zijn uit Midden Europa, maar ook uit de omgeving van de slaapplaats waar ze slapen. In 2008 werd vastgesteld dat de slaapplaats bij Gors Landhoeve halverwege juli al ongeschikt was. We dachten eerst dat de slaapplaats ‘vol’ was, dat er niet meer genoeg riet was om alle spreeuwen een veilig plekje te geven. Uit blijk van solidariteit verkasten ze daarom allemaal naar een andere slaapplaats, zo was de gedachte.
Sinds een paar dagen weten we meer. Een slaapplaats kan ook ongeschikt raken. Het riet, waarin de spreeuwen slapen, kan zo slecht worden (door zure poep, knakken van de rietstengels) dat ie niet meer geschikt is om te slapen. Ook roofdieren hebben een sterke vinger in de pap. Nog maar heel kort geleden werd de slaapplaats bij Landhoeve geteld. Althans, dat werd geprobeerd. De spreeuwen vlogen rond verzameltijd in kleine groepjes over het gors, richting de Krimpenerwaard. Nu gebeurt dat wel vaker, maar dan komen ze ook een keer terug. En dat was niet het geval. Toen niet veel later de grote groepen spreeuwen kwamen, van enkele honderden bijelkaar, werd het nog merkwaardiger. De vogels vlogen over de slaapplaats heen, draaiden een rondje, en weken plotseling uit naar de Krimpenerwaard. Ze leken ergens van te schrikken.
Daar sta je dan met je goeie gedrag een slaapplaats te tellen die leeg blijft. De oorzaak bleef nog even onbekend. Totdat een donkere schim laag over het riet bewoog: de schaduw van een jagende bruine kiekendief. Die maakte de boel onveilig. De slimmeriken van een spreeuwen hadden dat al na een rondje over de slaapplaats door. Ze waagden zich niet in het gezelschap van de rovers die wel een spreeuwenboutje lusten. Een wijs besluit om dan maar uit te wijken naar een andere slaapplaats.
Ik heb me verbaasd over de doelgerichtheid van de spreeuwen. Hun stekkie bleek bezet door rivalen, en zonder een seconde te twijfelen, wijzigden ze hun koers radicaal. Ze moeten in hun breintje dus meerdere slaapplaatsen in een regio onthouden. Feilloos wordt er koers gezet richting slaapplaats nummer twee. Bedenk dat er vele spreeuwen bij zijn die op tientallen tot honderden kilometers afstand van Nieuw Lekkerland geboren zijn. En ook hier kennen ze de weg, weten ze waar ze eten kunnen halen en ook waar ze kunnen slapen. Ongetwijfeld vertellen ze dat tegen elkaar op z’n ‘spreeuws’ als ze een groot deel van de avond en nacht luid zingend op hun oude vertrouwde rietstengeltje zitten.
Daar krijg je toch geen slaap van!?
Anthonie Stip
[1]Luister het na op http://vroegevogels.vara.nl/Radio.66.0.html en klik op de uitzending van 28 juni 2009