Gezondheidsclaims: correct gebruik

De definitie van gezondheidsclaims staat in Verordening (EG) nr. 1924/2006 (verder genoemd de claimsverordening). Volgens de claimsverordening zijn alleen gezondheidsclaims toegelaten die wetenschappelijk zijn onderbouwd en begrijpelijk zijn voor de consument.

De European Food Safety Authority (EFSA) adviseert over de wetenschappelijke onderbouwing die aan een gezondheidsclaim ten grondslag ligt. De Europese Commissie beslist of een gezondheidsclaim goedgekeurd wordt.

Er zijn 3 soorten gezondheidsclaims te onderscheiden.

Functieclaims of artikel 13 claims

Dit zijn claims over de rol van een nutriënt of andere stof bij de groei en ontwikkeling en de functies van het lichaam, psychologische functies en gedragsfuncties, en afslanken en gewichtscontrole.

Ziekterisicopbeperkingsclaims of artikel 14 (1) (a) claims

Dit zijn claims die stellen, de indruk wekken of impliceren dat de consumptie van een levensmiddelencategorie, levensmiddel of bestanddeel daarvan, een risicofactor voor het ontstaan van een ziekte bij de mens in belangrijke mate beperkt.

Voorbeeld: de toegelaten ziekterisicobeperkingsclaim over Bètaglucaan uit gerst 'Het is aangetoond dat bètaglucaan uit gerst de bloedcholesterol verlaagt/vermindert. Een hoog cholesterolgehalte is een risicofactor voor de ontwikkeling van coronaire hartziekten'.

Gezondheidsclaims of artikel 14 (1) (b) claims

Dit zijn claims die alleen betrekking hebben op groei en ontwikkeling van kinderen.

Voorbeeld: 'Calcium is nodig voor een normale groei en ontwikkeling van het beendergestel van kinderen'.

Meer informatie

De actuele lijst van toegestane en afgewezen gezondheidsclaims is te vinden in het EU-register.

Dit internetdossier beperkt zich tot het toepassen van de belangrijkste regels over voedings- en gezondheidsclaims volgens Verordening (EG) nr. 1924/2006. Het is geen uitputtende lijst van álle regels die gelden. Er kunnen voor specifieke groepen levensmiddelen daarnaast voorschriften gelden voor het gebruik van vermeldingen die uitgelegd kunnen worden als claims onder de claimsverordening. Voorbeelden hiervan zijn zuivel en vleesproducten.

Gezondheidsclaims in commerciële mededelingen

De claimsverordening is van toepassing op gezondheidsclaims die in commerciële mededelingen worden gedaan via de etikettering en presentatie van levensmiddelen, én in de daarvoor gemaakte reclame. Commerciële mededelingen zijn alle mededelingen die er op gericht zijn om de verkoop van een product te bevorderen.

Uitgangspunt van de claimsverordening is dat alleen gezondheidsclaims die wetenschappelijk onderbouwd zijn en begrijpelijk zijn voor de consument zijn toegelaten. De European Food Safety Authority (EFSA) adviseert over de wetenschappelijke onderbouwing die aan een gezondheidsclaim ten grondslag ligt. De Europese Commissie beslist of een gezondheidsclaim goedgekeurd wordt. Indienen nieuwe gezondheidsclaim.

Voorbeelden van commerciële mededelingen:

  • etiketten van voorverpakte levensmiddelen
  • productspecifieke reclame via bijvoorbeeld:
    • reclamefolders en relamebrochures
    • internet
    • presentaties in winkels
    • tv-commercials
    • sociale media

In andere gevallen is het minder eenvoudig vast te stellen wat wel en wat niet-commerciële communicatie is. Dit verschilt van geval tot geval. Een belangrijk criterium is of de consument de verbinding zal leggen tussen de claim en een specifiek product of een specifiek ingrediënt in een product waarvoor de claim gemaakt wordt.

Preventief toetsen gezondheidsclaims bij Keuringsraad

De NVWA adviseert nooit vooraf of gebruik van een claim op een etiket of reclame-uiting voldoet aan de wet- en regelgeving.

Preventief toetsen van op het publiek gerichte reclame-uitingen voor (gezondheids)producten kan via Keuringsraad Kennis en Advies Gezondheidsreclame (voorheen Keuringsraad KOAG/KAG). De preventieve toetsing voorkomt dat ontoelaatbare medische claims worden gemaakt op etiket of reclame-uiting, en dat de gemaakte gezondheidsclaims voldoen aan de wet- en regelgeving.

De NVWA en de Keuringsraad werken nauw samen en een goedkeuring van een reclame-uiting vooraf door de Keuringsraad voorkomt dat de NVWA een maatregel neemt tegen die reclame-uiting. De NVWA spreekt een bedrijf dat een door de Keuringsraad vooraf goedgekeurde reclame-uiting heeft gebruikt, daarop niet rechtstreeks aan.

Op de website van de Keuringsraad is een handleiding met praktische handvatten voor het gebruik van claims volgens de claimsverordening te downloaden. Ook staat op de site van de Keuringsraad een lijst met voorbeeldbewoordingen van toegestane en niet-toegestane gezondheidsclaims (Download Database Claimsverordening). Let op: de handleiding vervangt de actuele wet- en regelgeving niet.

Ook op de website van de Keuringsraad is de Indicatieve lijst gezondheidsaanprijzingen te vinden (Download Indicatieve lijst).

Levensmiddelenbedrijven kunnen voor advies ook terecht bij brancheorganisaties, commerciële adviesbureaus of Stichting Reclame Code.

Toegelaten gezondheidsclaims

De Europese Commissie houdt een register bij waarop iedereen kan zien of een gezondheidsclaim is toegelaten (‘authorized’ in het Register) of niet. In dit Register voor toegelaten gezondheidsclaims is te zien:

  • voor welke nutriënt, andere stof, levensmiddel of levensmiddelencategorie deze geldt
  • onder welke voorwaarden de claim gebruikt mag worden

Het register refereert ook aan de achterliggende European Food Safety Autority (EFSA)-adviezen voor de toelating, en naar de EU-verordening over de desbetreffende gezondheidsclaim. Bij afgewezen claims is de reden te vinden waarom de claim is afgewezen en ook hier is een link opgenomen naar het (de) achterliggende EFSA-advie(s)(zen).

De bewoordingen van de toegelaten gezondheidsclaims hoeven niet letterlijk gevolgd te worden. Toegestaan zijn namelijk ook andere bewoordingen die worden geacht voor de consument dezelfde betekenis te hebben zoals de lijst met toegestane claims met de voorwaarden voor gebruik, vermeldt. Daarbij is het onder meer belangrijk dat de bewoordingen:

  • begrijpelijk zijn voor de consument
  • het wetenschappelijke bewijs reflecteren (zoals verwoord in de EFSA-opinies) voor nutritioneel en/of fysiologisch effect
  • door hun formulering niet medisch van aard worden

Lijst met voorbeeldbewoordingen op de website van de Keuringsraad.
Bij de Keuringsraad kunt u terecht voor het preventief toetsen van gezondheidsclaims of voor advies.

Niet-specifieke gezondheidsclaims

Niet-specifieke gezondheidsclaims (artikel 10.3 van de claimsverordening) mogen alleen samen met een daarmee verband houdende goedgekeurde gezondheidsclaim worden gemaakt. Zie ook het Uitvoeringsbesluit van 24 januari 2013 tot vaststelling van richtsnoeren voor de uitvoering van de specifieke voorwaarden voor gezondheidsclaims van artikel 10 van Verordening (EG) nr. 1924/2006.

Voorbeeld niet-specifieke gezondheidsclaim

Een voorbeeld is de vermelding 'Weerstand' op een voedingssupplement. Dit is toegestaan als naast of na die vermelding een specifieke goedgekeurde gezondheidsclaim aanwezig is die voldoet aan alle voorwaarden, bijvoorbeeld 'Vitamine C draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem'.

Een afbeelding van een bot of skelet geldt als een artikel 10.3 gezondheidsclaim, die alleen is toegestaan in combinatie met een daarmee verband houdende goedgekeurde gezondheidsclaim, bijvoorbeeld 'Calcium draagt bij aan de instandhouding van de botten'.

Handelsnaam, merknaam of fantasienaam

Handelsnamen, merknamen en fantasienamen die als voedingsclaim of gezondheidsclaim kunnen worden uitgelegd zijn te gebruiken mits ze vergezeld gaan van een voedingsclaim of gezondheidsclaim die voldoet aan de claimsverordening.

Een voorbeeld is de fantasienaam 'Breakfast fruit & fiber'. Deze naam is alleen toegestaan in combinatie met een daarmee verband houdende voedingsclaim, zoals 'bron van vezel’ of ‘vezelrijk'.

Een voorbeeld van een fantasienaam die als gezondheidsclaim kan worden uitgelegd is 'Cholesterol Balans' die alleen in combinatie met een specifieke goedgekeurde gezondheidsclaim over cholesterol gebruikt mag worden. Bijvoorbeeld 'Chitosan draagt bij tot de instandhouding van normale cholesterolgehalten in het bloed'.

Voor handelsnamen en merknamen (dus niet voor fantasienamen) die voor 1 januari 2005 al bestonden) geldt een overgangstermijn tot en met 19 januari 2022.

In het Richtsnoerdocument claimsverordening op de website van de Keuringsraad vindt u hoe u daaraan voldoet.

Overige voorwaarden correct gebruik gezondheidsclaims

Claims mogen volgens artikel 3 van de claimsverordening:

  • Niet onjuist dubbelzinnig of misleidend zijn.
  • Niet leiden tot twijfels over de veiligheid.
  • De geschiktheid uit voedingsoogpunt van andere levensmiddelen, of de excessieve consumptie van een levensmiddel stimuleren of vergoeilijken.
  • Niet stellen, suggereren of impliceren dat een evenwichtige, gevarieerde voeding in het algemeen geen toereikende hoeveelheden nutriënten kan bieden.
  • Niet inspelen op de vrees van consumenten door tekst of illustraties, grafische afbeeldingen of symbolen die zinspelen op veranderingen in lichaamsfuncties.

Ook geldt de eis dat de nutriënt of andere stof waarvoor de claim wordt gedaan, opgenomen kan worden door het lichaam, en dat de consument de heilzame effecten die in de claim worden beschreven begrijpt (artikel 5, lid 1 onder c en lid 2). Als een gezondheidsclaim op gewone levensmiddelen wordt gemaakt, moet altijd een voedingswaardedeclaratie op het etiket worden vermeld.

Niet toegestaan zijn:

  • Gezondheidsclaims waarin de indruk wordt gewekt dat het niet nuttigen van het levensmiddel de gezondheid kan schaden.
  • Claims die zinspelen op de snelheid en mate van gewichtsverlies (artikel 12 onder b):
    • Bepaalde gezondheidsclaims beschrijven of verwijzen naar het afslankende of het gewichtsbeheersende effect, vermindering van het hongergevoel en/of een versterking van het gevoel van verzadiging van een levensmiddelencategorie, een levensmiddel of een bestanddeel daarvan. Alléén gezondheidsclaims die zijn opgenomen in de lijst van toegestane gezondheidsclaims mogen nog worden gebruikt. Wordt zo'n goedgekeurde gezondheidsclaim gebruikt, dan is het niet toegestaan daarbij vermeldingen te gebruiken die stellen, suggereren of impliceren dat door gebruik van het product met een bepaalde snelheid en/of hoeveelheid gewicht wordt verloren. Voorbeelden hiervan zijn: ‘zij verloor 10 kg in 4 weken’, ‘snel en verantwoord afvallen’ en ‘bereik je streefgewicht’. Ook testimonials en foto’s ‘voor’ en ‘na’ gebruik van een product die gewichtsverlies impliceren zijn niet toegestaan. Deze beperking is te begrijpen vanuit het standpunt dat de snelheid en/of mate van gewichtsverlies niet alleen afhankelijk is van het gebruik van een product, maar ook afhankelijk is van bijvoorbeeld wat die consument nog meer eet, de hoeveelheid lichaamsbeweging en de genetische aanleg.
    • Als programma’s over gewichtsverlies uitsluitend gaan over bijvoorbeeld het veranderen van gewoontes, mentale begeleiding of meer bewegen, is de claimsverordening niet van toepassing. Als de verkoop van levensmiddelen wel onderdeel uitmaakt van het programma moet zeer voorzichtig worden omgesprongen met gezondheidsclaims over gewichtsbeheersing, vermindering van het hongergevoel of versterking van het gevoel van verzadiging. Alleen goedgekeurde gezondheidsclaims mogen én er moet op gelet worden dat er niets over snelheid of mate van gewichtsverlies gesteld of geïmpliceerd wordt. Immers, als de consument de verbinding legt tussen de claim en een product - als verkocht of geadviseerd onderdeel van het programma - is de claimsverordening van toepassing waardoor deze regels van toepassing zijn. Of dit het geval is beoordeelt de NVWA van geval tot geval.
  • Claims waarin wordt verwezen naar aanbevelingen van individuele artsen of beroepsbeoefenaren op het gebied van de volksgezondheid (artikel 12).

Claims hebben betrekking op het levensmiddel dat gereed is voor consumptie volgens de aanwijzingen van de fabrikant (artikel 5 lid 3).

Gezondheidsclaims zijn alleen toegestaan als op het etiket, of wanneer er geen etiket bestaat, in de presentatie of reclame, de volgende informatie wordt aangebracht:

  • Een bewering waarin wordt verwezen op het belang van een gevarieerde, evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl.
  • De benodigde hoeveelheid van het levensmiddel.
  • Net vereiste consumptiepatroon om het geclaimde heilzame effect te bereiken; en zo nodig.
  • Een waarschuwing voor mensen die het gebruik van het levensmiddel moeten vermijden.
  • Een passende waarschuwing voor producten die bij overmatig gebruik een gezondheidsrisico kunnen inhouden (artikel 10, lid 2).

Richtlijnen voor het uitvoeren van deze specifieke voorwaarden voor gezondheidsclaims zijn door de Europese Commissie nader uitgewerkt in het Uitvoeringsbesluit van 24 januari 2013.

Nog niet door EFSA beoordeelde gezondheidsclaims

Nog niet alle oorspronkelijk ingediende gezondheidsclaims zijn beoordeeld door de European Food Safity Autority (EFSA) en de Europese Commissie. Deze gezondheidsclaims - vooral voor kruiden -, staan on hold. Dat betekent dat deze gezondheidsclaims nog gebruikt mogen worden, als deze voldoen aan de andere voorwaarden voor gebruik uit de claimsverordening. Voor claims die on hold staan geldt de indicatieve lijst gezondheidsaanprijzingen op de website van de Keuringsraad. (Download Indicatieve lijst)

Gezondheidsclaims die niet voorkomen in het pakket van oorspronkelijk ingediende gezondheidsclaims, mogen niet worden gebruikt. Deze claims mogen pas gebruikt worden als deze op de lijst van toegestane claims gezet zijn.

Bij de Keuringsraad kunt u terecht voor het preventief toetsen van gezondheidsclaims of voor advies.

Indienen nieuwe gezondheidsclaim

Instructies voor het indienen van een aanvraag tot goedkeuring van een nieuwe gezondheidsclaim, of het veranderen van een bestaande gezondheidsclaim onder artikel 13 of 14 van de claimsverordening, vindt u op de website van European Food Safety Authority (EFSA) .

EFSA adviseert over hoe wetenschappelijke onderbouwing voor gezondheidsclaims uit te voeren. Op de website vindt u ook aanvraagformulieren om aanvragen mee in te dienen. Aanvragen kan alleen als deze formulieren volledig zijn ingevuld en bij de bevoegde nationale autoriteit van een lidstaat. Voor Nederland is dat de NVWA. Het is niet verplicht een aanvraag te doen via de lidstaat waar de aanvrager is gevestigd. De lijst van alle bevoegde nationale autoriteiten, inclusief contactgegevens

De NVWA doet geen enkele controle op het door u aangeleverde dossier als u een aanvraag indient. Een extra dossier voor de NVWA is dus niet nodig. Aanvragers zijn zelf verantwoordelijk.

Bij aflevering aan de NVWA moet het dossier voorzien zijn van een aanbiedingsbrief met de volgende onderwerpen:

  • betreft: dossier voor aanvraag claim onder artikel 13.5 of 14 van de Verordening 1924/2006
  • tekst van de claim
  • nutriënt of andere stof, of het levensmiddel of de categorie levensmiddelen waarvoor de gezondheidsclaim wordt gedaan
  • NAW-gegevens van het bedrijf
  • naam en telefoonnummer contactpersoon

Aanvragen waarin 1 of meer van deze gegevens in de aanbiedingsbrief ontbreken, neemt de NVWA niet in behandeling. De NVWA stuurt uw dossier zo spoedig mogelijk, maar uiterlijk binnen 14 dagen door naar de EFSA. U ontvangt een ontvangstbevestiging met daarin de datum waarop de NVWA het dossier heeft doorgestuurd naar de EFSA.