In 2024 en 2025 deed de NVWA onderzoek naar de ontwikkelingen op het gebied van reclame en marketing bij tabaksspeciaalzaken.
In het kort
Tabaksspeciaalzaken spelen een steeds belangrijkere rol bij de verkoop van rookwaren. Dit heeft te maken met het verkoopverbod voor supermarkten en horeca, dat in 2024 is ingegaan. Door het verbod is het aantal verkooppunten aanzienlijk afgenomen. Dat betekent dat het aandeel speciaalzaken binnen het totaal aantal verkooppunten van rookwaren is toegenomen.
In 2024 en 2025 hebben wij onderzoek gedaan naar tabaksspeciaalzaken. Het ging om een casus waarbij een tabaksfabrikant de inrichting van verschillende speciaalzaken regelt. Daarnaast hebben we gekeken naar meldingen en signalen over de reclame en commerciële ontwikkelingen in speciaalzaken.
Hieruit kwam het volgende naar voren:
- Er zijn steeds meer tabaksspeciaalzaken. Medio april 2026 waren er 669 speciaalzaken, terwijl het er in 2021 nog maar 511 waren.
- Uit het onderzoek blijkt dat een tabaksfabrikant speciaalzaken helpt bij de inrichting. De fabrikant betaalt mee aan de verbouwing van deze winkels en zorgt voor een herkenbare uitstraling. We hebben onderzocht of dit kan worden beoordeeld als een overtreding van het reclameverbod. Maar dit lijkt niet waarschijnlijk.
- In de speciaalzaken is veel reclame aanwezig. Dit is onder voorwaarden toegestaan. Omdat deze reclame zichtbaar is op het moment dat klanten iets kopen, heeft het invloed op hun keuzes. Vooruitkijkend naar het beoogde beleid zouden rookwaren vanaf 2032 alleen nog verkocht mogen worden in tabaksspeciaalzaken. Dat betekent dat alle rokers dan worden blootgesteld aan reclame.
Er zijn meer speciaalzaken
De speciaalzaak is een bijzonder type verkooppunt. Speciaalzaken zijn onder voorwaarden uitgezonderd van het uitstalverbod en reclameverbod voor rookwaren. Zij mogen de producten tonen en onder voorwaarden reclame voor rookwaren maken. Speciaalzaken moeten zich registreren bij de NVWA.
2 typen speciaalzaken
Er zijn 2 typen speciaalzaken. De indeling is gebaseerd op artikel 5.9 uit het Tabaks-en rookwarenbesluit.
- Lid 1: winkels die alleen tabaksproducten, aanverwante producten (en daarbij behorende accessoires), deelnamebewijzen aan kansspelen en dagbladen verkopen.
- Lid 2: winkels met een jaaromzet van maximaal 900.000 euro waarvan minimaal 75 procent behaald is uit rookwaren. Aanmelding als speciaalzaak lid 2 is niet meer mogelijk sinds 1 januari 2021.
Aantal speciaalzaken neemt toe
In tabel 1 is de ontwikkeling van het aantal geregistreerde speciaalzaken te zien. De tabel laat de aantallen van eind 2021, 2023, 2024 en medio april 2026 zien. De stand van zaken in 2022 en 2025 kon niet uit het registratiesysteem worden achterhaald.
| Jaar | Lid 1 | Lid 2 | Totaal |
|---|---|---|---|
| 2021 | 136 | 375 | 511 |
| 2023 | 255 | 299 | 554 |
| 2024 | 395 | 238 | 633 |
| 2026 (medio april) | 446 | 223 | 669 |
Beweeg de tabel horizontaal om meer te zien
Inrichting van speciaalzaken
In 2024 kreeg de NVWA een melding over een mogelijke overtreding van het reclameverbod. Het ging om een tabaksfabrikant die met een speciaalzaak van een keten samenwerkte bij het inrichten van de winkel.
Naar aanleiding van deze melding startten wij een onderzoek. Het onderzoek richtte zich op de afspraken die de fabrikant had gemaakt met de detaillist, onder andere over de financiering van de inrichting van de nieuwe speciaalzaak. Daarnaast hebben we onderzocht of deze samenwerking of onderdelen daarvan als een overtreding van het reclameverbod kan worden aangemerkt.
We hebben onder meer administratief onderzoek gedaan. Ook hebben we documenten gevorderd om een beter beeld van de casus te krijgen. Uiteindelijk zijn er 4 speciaalzaken onderzocht waarvan de verbouwing mede is gefinancierd door deze tabaksfabrikant. Dit onderzoek is in 2025 afgerond.
Toegepast bij 100 winkels
Uit het onderzoek bleek dat de tabaksfabrikant en de detaillisten een verdeelsleutel hebben opgesteld voor de verbouwings- en inrichtingskosten. In alle 4 gevallen zijn er ook afspraken gemaakt over de terbeschikkingstelling en plaatsing van materiaal zoals meubels, balie, achterwand en kasten, tv-schermen en reclamematerialen. De speciaalzaken werden voorzien van dezelfde herkenbare materialen in het interieur en dezelfde raamdecoratie.
Bij de inrichting waren een ontwerper en een interieurinrichter betrokken. De ontwerper maakte het ontwerp van de speciaalzaken in opdracht van de fabrikant, en deed het projectmanagement tijdens de bouw. Het interieur van de 4 speciaalzaken moest voldoen aan het conceptboek van de tabaksfabrikant. In dit conceptboek staat de uitstraling van de winkel tot in detail omschreven. De tabaksfabrikant bestelde het meubilair voor de speciaalzaak bij de interieurinrichter. Deze leverde alle meubels en voerde alle bouwkundige werkzaamheden uit. Dit gold voor alle onderzochte speciaalzaken.
Bij het onderzoek naar de administratie bleek dat deze aanpak tussen 2021 en 2025 door de fabrikant is toegepast bij 100 winkels. Het ging om nieuwe winkels of de verbouwing van bestaande winkels. Het budget varieerde per detaillist en was afhankelijk van de grootte van de verbouwing. De bedragen liepen uiteen van een paar duizend tot zo’n 100.000 euro.
Overtreding van het reclameverbod?
Uit het onderzoek blijkt dat deze tabaksfabrikant op grote schaal (financiële) hulp biedt aan detaillisten om hun winkels te verbouwen. Het doel is om deze winkels een specifieke en herkenbare uitstraling te geven. Deze uitstraling zorgt voor herkenbaarheid van deze speciaalzaken in het straatbeeld en vraagt aandacht voor specifieke rookwaren in deze speciaalzaken. Dit heeft uiteindelijk een directe impact op de klanten van deze zaken.
De vraag is of hiermee het reclameverbod wordt overtreden. Bepaalde vormen van reclame zijn nog toegestaan in speciaalzaken. De toepassing van het reclameverbod uit de Tabaks- en rookwarenwet is casus specifiek en kent nuances. In het verleden is gebleken dat voornoemde reclamefinanciering door de NVWA niet altijd als overtreding van het reclameverbod kon worden bewezen. Dit bleek bijvoorbeeld bij het onderzoek van de NVWA naar en optreden tegen verkoopbonussen in 2020. Wij hebben toen wel boetes opgelegd, maar 4 jaar later oordeelde het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) in hoger beroep dat de overtreding van het reclameverbod niet was bewezen.
Met dit onderzoek uit 2025 hebben we opnieuw praktijken binnen de handelsketen in kaart gebracht. Deze fabrikant blijkt de reclame in en uitstraling van speciaalzaken te beïnvloeden. Maar de wijze waarop de winkels zijn ingericht en vormgegeven in algemene zin levert waarschijnlijk geen overtreding van het huidige reclameverbod op.
Aanwezigheid van reclame in speciaalzaken
In speciaalzaken mag onder voorwaarden reclame gemaakt worden. De reclame-uitingen moeten in overeenstemming zijn met de Tabaks- en rokenwarenregeling. Er gelden onder meer eisen rondom het afbeelden van producten en het gebruik van gezondheidswaarschuwingen. Verder mag reclame op geen enkele wijze een positief verband met gezondheid leggen. Reclame in speciaalzaken mag ook niet van buiten de zaak zichtbaar zijn.
In 2024 constateerden we bij een monitoringonderzoek naar nieuwe verkooppunten van rookwaren dat er veel verschillende reclamematerialen aanwezig waren in speciaalzaken. In tabel 2 staat hoe vaak we de verschillende reclamematerialen aantroffen.
Vormen van reclamematerialen die aanwezig zijn in speciaalzaken (op een totaal van 37 bezochte nieuwe speciaalzaken)
Tabel 2
Vorm reclamemateriaal Aantal speciaalzaken Poster 29 Lichtbak 9 Display met producten 18 Video 26 Logo's op het schap 4 Leaflets 1 Andere 6 Beweeg de tabel horizontaal om meer te zien
In 2025 constateerden we een aantal nieuwe ontwikkelingen op het gebied van reclame in speciaalzaken. In dat jaar ontvingen we meldingen over reclameactiviteiten van fabrikanten in speciaalzaken. Er waren bijvoorbeeld grote reclameafbeeldingen te zien op de wanden in de speciaalzaak, of grote displays om specifieke merken te promoten.
Ook waren er de afgelopen jaren promotiemedewerkers in speciaalzaken aanwezig. Deze promotiemedewerkers waren in dienst van een tabaksfabrikant. Zij spraken klanten aan en probeerden hen te laten overstappen naar een specifiek product van de betreffende fabrikant. Wij zagen dit gebeuren tijdens controles en ontvingen hier ook meldingen over.
Impact op consumenten
Het is algemeen bekend dat reclamematerialen impact hebben op het aankoopgedrag van consumenten. Bij de verkooppunten is dit effect nog sterker, juist omdat de reclames aanwezig zijn op het moment van aankoop. Er zijn aanwijzingen dat meerdere tabaksfabrikanten investeren in reclamematerialen en personeel in speciaalzaken.
Vanaf 2032 wil de overheid de verkoop van rookwaren alleen nog toestaan in speciaalzaken. Dit zou betekenen dat alle kopers van rookwaren bij de aankoop altijd blootgesteld worden aan reclamecampagnes. Onder deze kopers zijn ook jongvolwassen en personen die incidenteel roken of vapen.
Vervolgaanpak
Wij blijven onderzoek doen naar ontwikkelingen op het gebied van reclame en marketing in speciaalzaken. Daarnaast houden we toezicht en treden we op tegen bedrijven die zich niet aan de regels houden. Zo zorgen we ervoor dat bedrijven het reclameverbod en andere regels beter naleven. Met ons toezicht dragen we ook bij aan de doelstellingen in het Nationaal Preventieakkoord van een Rookvrije Generatie in 2040. Verder kunnen onze onderzoeks- en inspectieresultaten bijdragen aan beleidsmatige ontwikkelingen.