Contaminanten zijn chemische stoffen die onbedoeld in levensmiddelen terechtkomen. Voorbeelden van contaminanten zijn zware metalen, PAK's, mycotoxines, PFAS, dioxines en PCB's.
Hoe komen contaminanten in levensmiddelen terecht?
Contaminanten kunnen op verschillende manieren in levensmiddelen terechtkomen. Sommige komen al in het milieu voor, andere ontstaan tijdens het productieproces. Ook zijn er natuurlijke gifstoffen die in planten voorkomen of door schimmels gevormd worden.
Het is nooit helemaal te voorkomen dat contaminanten in levensmiddelen terechtkomen.
Verschillende soorten contaminanten
Milieucontaminanten
Sommige contaminanten zijn al in ons milieu aanwezig. Dit geldt bijvoorbeeld voor zware metalen. Er zijn ook contaminanten die door menselijk toedoen in het milieu terecht zijn gekomen. Dit geldt bijvoorbeeld voor PFAS, dioxine en PCB's.
Dioxines en dioxine-achtige polychloorbifenylen (PCB’s) kunnen ontstaan bij verbranding van organische materialen in de aanwezigheid van chloor, bijvoorbeeld bij vuilverbranding. Ook kunnen ze (als bijproduct) vrijkomen bij verschillende industriële productieprocessen. Hierdoor kunnen de stoffen in het milieu terechtkomen. De stoffen zijn moeilijk afbreekbaar en kunnen zich daardoor kunnen opstapelen in planten, dieren en mensen.
Het gebruik van dioxines en dioxine-achtige PCB's is in Nederland jaren geleden al aan banden gelegd. Toch kunnen de stoffen nog steeds in lage concentraties voorkomen in het milieu.
Lees meer over dioxine in levensmiddelen.
PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn door de mens gemaakte chemische stoffen die een schadelijk effect kunnen hebben op het milieu en de gezondheid van de mens. PFAS komen onder meer voor in de bodem en het oppervlaktewater.
Lees meer over PFAS in levensmiddelen.
Zware metalen zijn van nature in het milieu aanwezig, maar kunnen ook door menselijk toedoen in de bodem, de lucht en het water terechtkomen. Bijvoorbeeld door metaalwinning, de productie van verf of door verbranding van kolen en afval. Vanuit het milieu kunnen de metalen in onze voeding terechtkomen. Gewassen nemen de metalen dan op uit de bodem en het oppervlaktewater. Dieren die deze gewassen eten worden zo ook blootgesteld aan zware metalen.
Procescontaminanten
Procescontaminanten
Sommige contaminanten worden gevormd tijdens het productieproces van levensmiddelen. Dit geldt bijvoorbeeld voor acrylamide, PAK's, 3-MCPD en vetzuuresters van glycidyl.
3-MCPD-esters en vetzuuresters van glycidyl (GE) kunnen ontstaan bij de raffinage van olie en vet. Doordat veel levensmiddelen olie of vet bevatten, kunnen deze stoffen in allerlei soorten levensmiddelen terechtkomen.
Acrylamide wordt gevormd tijdens het productieproces van levensmiddelen, als er een reactie is van een bepaald eiwit (asparagine) op suikers die in een product aanwezig zijn. Vorming van acrylamide komt vooral voor in zetmeelrijke producten die boven de 120 °C worden verhit. Bijvoorbeeld producten zoals friet, chips, brood, crackers en toast, maar ook koekjes en koffie.
Hoeveel acrylamide zich in een product vormt, hangt af van verschillende factoren, zoals de aanwezigheid van het aminozuur asparagine (bouwsteen van eiwit), het suikergehalte, de vocht- en zuurgraad (pH), de temperatuur en tijdsduur van verhitting.
Lees meer over acrylamide in levensmiddelen.
Melamine is een door de mens gemaakte stof, die niet van nature in het milieu voorkomt. De stof wordt toegepast bij productie van bijvoorbeeld schoonmaak- of brandwerende middelen.
Melanine wordt ook onrechtmatig gebruikt: in het verleden werd het onder meer toegevoegd aan diervoeder en levensmiddelen om het eiwitgehalte te verhogen. Jaren geleden werden er hoge gehaltes melamine aangetroffen in verschillende levensmiddelen (eipoeder, oploskoffie en zuigelingenvoeding) en diervoeder uit China.
Minerale oliën (Mineral Oil Hydrocarbons, MOHs) zijn een groep chemische verbindingen. Deze zijn onder te verdelen in:
- MOSH: Mineral Oil Saturated Hydrocarbons
- MOAH: Mineral Oil Aromatic Hydrocarbons
De stoffen kunnen via verschillende routes in levensmiddelen terechtkomen. Bijvoorbeeld door verpakkingsmaterialen of door lekkage van smeermiddelen uit machines die voor de oogst of het productieproces van levensmiddelen worden gebruikt.
Lees meer over MOAH in levensmiddelen.
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's) ontstaan bij onvolledige verbranding en verkoling van koolstofhoudende materialen. Levensmiddelen worden hier onder meer aan blootgesteld bij het drogen of roken met open vuur, bijvoorbeeld tijdens de barbecue.
PAK's kunnen voorkomen in levensmiddelen als plantaardige oliën, gerookt vlees of vis, kruiden en specerijen of voedingssupplementen.
Mycotoxinen
Mycotoxinen zijn gifstoffen die geproduceerd worden door schimmels. Deze schimmels komen voor op gewassen als (grond)noten, oliezaden, granen en (peul)vruchten. Bij een hoge temperatuur en luchtvochtigheid kan de schimmel mycotoxinen gaan produceren.
Deze natuurlijke gifstoffen kunnen ook nog na de oogst geproduceerd worden, bijvoorbeeld tijdens opslag of transport. Daardoor kunnen mycotoxinen ook voorkomen in producten als pindakaas, brood of vruchtensap.
Er zijn verschillende mycotoxinen, bijvoorbeeld aflatoxine, ochratoxine, patuline en zearalenon.
Lees meer over mycotoxinen in levensmiddelen.
Plantentoxinen
Planten kunnen giftige stoffen aanmaken om zich te beschermen tegen vraat van rupsen, insecten of andere dieren. Dit zijn plantentoxinen. De gifstoffen kunnen voorkomen in producten als cassavewortels, granen (gierst, sorghum, mais, boekweit), kruiden, plantaardige oliën en (kruiden)thee, noten (amandelen, abrikozenpitten), oliezaden (hennep-, komijn-, lijn-, maan-, mosterdzaad) en voedingssupplementen die planten(extract) bevatten.
Er zijn verschillende plantentoxinen, bijvoorbeeld erucazuur, opiumalkaloïden en waterstofcyanide.
Lees meer over plantentoxinen in levensmiddelen.
Zijn contaminanten schadelijk voor de gezondheid?
Contaminanten kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid, al is het risico wel afhankelijk van het type contaminant en de hoeveelheid die iemand binnenkrijgt.
De meeste contaminanten leveren niet direct een gezondheidsrisico op. Dat risico ontstaat meestal pas als iemand een bepaalde stof voor een langere periode binnenkrijgt. Wanneer een product heel veel van een bepaalde stof bevat, kan er wel sprake zijn van een acuut risico voor de gezondheid.
Maximumgehalte om de gezondheid te beschermen
Om de gezondheid van consumenten te beschermen zijn er maximumgehaltes voor contaminanten in levensmiddelen vastgelegd in Europese wetgeving. Deze maximum limieten (ML) staan in EU-Verordening 2023/915. Een ML geeft weer hoeveel er van een bepaalde stof in een bepaald product mag zitten. Het gaat dus om product-stofcombinaties.
Lees meer over de wettelijke limieten.
Toezicht door NVWA
Bedrijven moeten ervoor zorgen dat het maximumgehalte niet wordt overschreden in hun producten. Wij houden hier toezicht op via het Nationaal Plan Contaminanten (NPC). Daarnaast controleren wij of bedrijven voedselveilig werken en voldoen aan de wettelijke eisen.
Meer informatie over contaminanten
- Op de website van het Voedingscentrum staat uitgebreide informatie voor consumenten over contaminanten in levensmiddelen.
- De website van het RIVM geeft meer informatie over contaminanten en gezondheid.
- De website van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) geeft meer informatie over contaminanten en risicobeoordelingen.
- De website van de Europese Commissie geeft meer informatie over Europese wetgeving rondom contaminanten.